Ben de mi şans yok, yoksa kaptanlarda mı? Bunca yıldır anlaşılır İngilizce konuşan tek THY pilotuna rastlayamayışım nedendir?

Olacak şey değil. Dünyanın en hızlı büyüyen hava yollarından biri.

“Gudivnig leydiiz and centlmın. Yr kptn is spiking. Viyarnav aur kurizng altitude of törtitritavzund fit. Vi fılay bulgar airspace after hungari end avusturya. di tempurçur in ceniva is fifti selsiyus.”

Anlaşılmıyor kardeşim, ne dedikleri anlaşılmıyor. Bu adam kulelerle nasıl konuşuyor? Cidden?

Nasipse kaydedeceğim bir kaç tane de herkes dinlesin.

Hostesler ayrı alem. Torpille adam işe alacaksanız bile İngilizce bilenleri alın.

Drink? Drink?

diye geziniyordu bir tanesi. Tam cümle kuracak grameri yok elbette. Öbürü sanki daha bilgili:

“Landing. Upright position your seat.”

Fiil nerde? Öğretmemişler.

Allah aşkına… Bütün pilotlara ve hosteslere en temel ifadeleri öğretmek ne kadar zaman alır? Kaça mal olur?

Ülkenin imajını berbad eden bu problemin yok mu sahibi?

Bir ne-ne konumuz var ki mutlaka detaya girmeli münasip bir vakitte. Neither-nor diye de hatırlayabiliriz.

İlk ne zaman başladı acaba frenk dillerindeki adeti Türkçe’ye hakim kılma gayreti? Hangimiz diyor, “Anne bu hafta sonu ne Ankara’ya ne İzmir’e gitmiyorum?”

(O soru işareti, Frenk dillerinin etkisiyle artık tırnağın içine gidiyor. O da zor mevzu. O kadar zor ki, George Orwell’in 1984′ünde milleti lüzumsuz detaylarla meşgul etme bakanlığı işte bu tür işlerle iştigal ediyordu bizzat.)

Benim bildiğim, bizde ya şöyle denir:

1. “Anne, bu hafta sonu Ankara’ya da İzmir’e de gitmiyorum.”

yahut

2. “Anne, bu hafta sonu ne Ankara’ya gidiyorum ne de İzmir’e..”

Ki bu ikinci ne-ne formatı Batı dillerindeki neither-nor yapısına uygundur. Ama yalnızca devrik cümle olarak kullanıldığında. Bir numaralı örnekte teşhir olunan alternatif ise sadece frankofon baş yazarların, Türkçesi zayıf Galatasaraylılar’ın ve İzmir Amerikan’dan direkt Los Angeles Bilmemne High’a giden delikanlıların tercihi olabilir.

Diyorum ya, bir Çetin Emeç olsa bunların hepsine haddini bildirirdi de… Ertuğrul Özkök’ün bu işlerle uğraşacak hali yok. Çünkü o gazetesindeki lisan hatalarını yahut tashih artıklarını namus meselesi yapacak nesilden değil.

Tabii Eşek Arısı vızıldar ama her daim kendinden yana şüphelidir. Mı acaba ile geçer ömrü. Haksız da sayılmaz. Çünkü bir gün değilse de öbüründe karşısına zor bir örnek çıkar. Şuna ne demeli?

“Siz bizi gözden mi çıkardınız?”

Aslında gramer olarak yanlış gibi görünüyor ilk bakışta. Çünkü suali soranın muradı şu değil:

“Siz bizi bir şeyden çıkardınız, o çıkardığınız şey göz mü?”

Alakası yok. Hepimizin anladığı gibi o soru, yani:

“Siz bizi gözden çıkardınız mı?”

Normal şartlar altında cümle içinde kullanıldığı yer itibariyle mi ekinin gördüğü fonksiyon tercih belirtmektir. Yani neyin nereden çıkarıldığını netleştirmektir. Burada ise sadece vurgu için orada duruyor. Durduğu yer doğru, başka yerde durma imkanı da yok elbette.

Elbette.

Mi acaba?

Mali kriz şiddetli şekilde yel estirmeye devam ederken, hiç beklenmedik bir yerden, Almanya’dan da kötü kokular çıkmaya başladı. Ülkenin en büyük ikinci bir şeysi batma eşiğindeymiş. Gazeteciler detaya hakimiyeti kaybettiklerinden beridir ikinci bir şeysi kısmını hala yakalayabiliyorlar ama neysi kısmında rivayet muhtelif. Kimi diyor ikinci büyük banka. Bazısına göre ikinci büyük yatırım şirketi. Daha doğru gibi gelen bir tarife göre ise ikinci büyük gayrımenkul kredi şirketi.

Hypo Real Estate

Almanca’da da böyle yazılıyor adı. Nasıl okunur? NTV’ye bakarsanız “haypo riyıl esteyt”. Fevkalade güzel.

Almanca bilmeyen Amerikalı ve dahi İngilizler de o şekilde okuyor.

Frankfurt’tan bildiren El Cezire İngilizce muhabiri Nedim Baba “hüpo riyıl” diyor ki en azından ilk kelimeyi kurtarıyor telaffuz katlinden.

Başbakan Merkel’in danışmanı Elmar Brock’u ölçü alacak olursak Almancası da gayet yakın İngilizcesine: “hüpo re-al.” Buyur buradan al.

Ferhat Göçer buna ne derdi?

Ülkenin en büyük dijial platformu DigiTurk’te film bilgi ekranında Suç Kanunu yazıyor. Filmin adı oymuş. Orijinalini görmeden emin olmak zor. Neymiş orijinali?

Criminal Law

Doğrusu şöyle olacak:

Ceza hukuku.

Doğrudan tercüme suçu da cezası yok bunun.

(Ferhat Göçer’in adı bu sayfada deneysel olarak kullanılmış olup, konuyla doğrudan bir bağlantısı yoktur. Maksat, Google’ın giderek detaylanan akıllı motorlarının sınırlarını test etmektir.)

Herhalde öyle olmuş olmalı.

Türk Sanat Müziği dinlemenin insanı faşist yaptığı yıllarda şiddetli bir dil kasırgası da eserdi. Olanak kelimesini kullanmak ya da kullanmamak insanın kimliğini eleveriverirdi.

Kimliği saklamak bazen insanın hayatta kalabilmesi için gerekliydi. Kimliğini saklama ihtiyacı hissetmeyenler de kelimeler üzerinden savaşım verirlerdi. Doğrusu bazıları için bu mücadeleyi anlamak pek müşküldü.

Filhakika, roller de biraz tersti. Aslında sağcıların aşırı milliyetçilik yapıp öztürkçeci olması gerekmez miydi? Solcuların da beynelmilelcilik adına dilde ırkçılığa karşı çıkmaları daha münasip olmaz mıydı?

Hele hele sağcıların öztürkçe düşmanlığı yapmasını anlamak çok güçtü. Çünkü birazcık kafası çalışan herkes görebiliyordu ki öztürkçe, devrimcilerin iletişim kanallarını fena halde hırpalıyor, devrimin tabanını oluşturması gereken halk ile devrimcilerin anlaşmasını zorlaştırıyordu. Zaten daha çok bir monolog söz konusu idi; o da terminoloji probleminden işitilmiyordu işte.

40 sene sonrasından geriye bakıldığında asıl soru şu: Ya devrimciler hiç dil mücadelesine girmeselerdi? Kentlerde orta sınıf bir dil tuttursalar, köylerde de doğrudan halk dili kullansalardı… Sadece sözlü olarak değil kitaplarda da bu tarzı benimselerdi… Acaba Türkiye’ye devrim getirme mücadelesi daha ileri mi giderdi yoksa geri mi kalırdı? Dili sadeleştirmekten maksat neydi ki zaten? Devrim güçleşecekse dil savaşımının anlamı neydi?

Nice solcu bir Berlin, Londra ya da Paris akşamında yaban kentlerinin çatı silüetlerine daldıklarında belki de bunu düşünüp iç geçirmiştir. Hasımları ise devrimin bir türlü gelememiş olmasını kısmen öztürkçeye borçlu olduklarını belki bir sittin sene daha anlamayacaklardır.

Ağır bir film The Hours. Anca bir pazar günü seyredilirdi. İçinde aile kitlesinin ağız tadına uymayacak pek çok yer var. Ama Meryl Streep, Julianne Moore, Nicole Kidman bir arada olunca, hele içine bir de Virginia Woolf karışınca hiç fena gelmedi. It was fine, yani. (Kalın harflerle yazılmış son cümle Türkçe kadar Arapça’da da geçerli.)

Bir sahnede kadın şöyle diyor:

I made breakfast and left.

Make ile do arasındaki durumları hatırlattı.

İkisi de yapmak demek ama farklı farklı.

Türkçe’de kahvaltı yapmak, oturup yemek anlamına kullanılıyor. Kimin hazırladığı resme dahil değil. Evin annesi, hanımı, kızı biri hazırlar siz de oturup yersiniz. Yapmak o.

Filmdeki Amerikalı’nın dediği make breakfast ise hazırlamak anlamına. Orada da kahvaltının yenip yenmediği belli değil. Belki hazırlamış kendi de yemiş. Belki de hazırlamış oğlanın önüne koymuş, kendi portakal suyu ile iktifa etmiş.

Ne güzel. Sözlük anlamları aynı iki kelime. Belirsizlik tarafları tam ters.

Kahvaltı yapmak için İngilizce’de to have breakfast demek lazım. To take breakfast da oluyor galiba ama nedense bana pek bir royal geliyor. Hani, kraliçenin sarayda kahvaltı yapması gibi bir şey. Yahut da Waldorf Astoria’da uşak kıyafetli otel görevlilerinin oda servisine getirdikleri kahvaltının yenmesi gibi. I never took breakfast anyway. (Waldorf Astoria’da uşak kıyafetli görevliler olup olmadığı da malumumuz değildir.)

İşte, make öyle, do böyle.

Bir de make do var ki o da idare etmek anlamına geliyor. Durumu çaktırmadan idare etmek anlamına değil de eldekiyle yetinmek, iktifa etmek gibi…

Hafif dağınık oldu bu yazı ama bu pazarlık it’ll make do. Mu acaba?

- Yahut “Ha ha, ha kha – Versiyon 2″

Rand kuruluşundan iki uzman orta şark seyahatine çıkmışlar. Kültürü inceleyecekler, ona göre aşırı eğilimlere çare geliştirecekler. Tabii, önce dili anlamaya başlamaları lazım.

Şam havaalanında kendilerini karşılayan Ahmed ile ilgili derler ki:

Our passports are eventually returned to us without incident, and we are handed over to “Mr. Hammed” and “Mr. Ahmed” (pronounced Ak-med) — assistants to Anzour.

(Tam metin Malibu’da.)

Maalesef. Evet, İngilizce’deki gibi yumuşak bir h değil ama kh harfleriyle yazılan kalın ha da değil. Hele k hiç değil. Telaffuzu geçemeyen dili nasıl kavrayacak, onu yapamayan analizi nasıl becerecek… Aşar bizi. (Çamur at, kalır izi )

Hipermarket görevlisine fazla düşünmeden sordum:

Hayvan mamaları nerede?

Sorduğum gibi de yüzüm kızardı. Ne demekti mama? Nedense bir tuhaf geldi ifade. Ne demem gerektiğini de bilemediğimden yoluma devam ettim reyonu bulana kadar. Reyonun kelime tercihi farklıydı. Şöyle yazmışlardı:

Hayvan yemleri

O da pek tatmin etmedi. Kuş yemi olur yani de kedi yemi nasıl olacak?

En azından utancım hafifledi. Koskoca market azmanı dahi tam tutturamamış görünüyordu terminolojiyi. İyi de neden öyleydi? Çünkü hayvan yemi denince benim aklıma küspe, saman falan geliyordu. Bir de dedemin ahırındaki eşek…

Gökçe’nin yabancı bir araştırma şirketi için yaptığı pet foods raporunu hatırladım. Onda da hayvan yiyeceği deniliyordu. Ki onun hazmı da pek kolay değildi.

Hayvan ve yiyecek… Yem pek az geliyordu, yiyecek ise fazla kaçıyordu o şey için.

Gerçi bizim evde Şeker kedinin yediği şeylerden bahsederken düpedüz yemek diyorduk. Tabağa itinayla servis edilen ton balığına başka bir ad koymak da pek olmazdı zaten.

Yabancı dil bir kenara, kırk yıl sonra insan kendi dilinde bile bocalayabiliyordu böyle işte.

Çok anlam yüklediğimiz kelimeler bazen dilbilim açısından gayet basit olabiliyorlar.

Hemen şimdi deneyin. Google Translate sayfasına gidip İngilizce’den Arapça’ya çevirme kutularını oluşturun. İngilizce tarafına ‘nation’ yazın bakalım Arapçası neymiş.

Umma.

Yani ümmet. Evet. Çoğulu da umam. Milletler birleşip de küresel bir örgüt olunca, yani United Nations teşkilatını kurunca ona da

Umam al muttahida

diyorlarmış. Yani Birleşmiş Ümmetler. Dedim ya. Basit bir linguistik gözlem.

Birleşmiş Milletler’in aslında tek dünya hükümeti yolunda geçici bir safha olduğunu vehmeden komplo teoricileri yok değil. Hatta aralarında pek çoğu da dini siyasete alet eder. Şimdi bu komplocular ile Türkiye’nin ılımlı bir İslam rejimine sürüklendiğini vehmedenler birleşebilir. Öyle ya, Birleşmiş Milletler’in adında da ümmet geçiyormuş meğer. Delil değilse bu nedir eğer? Hadi gidip bakıyoruz BM sitesine hep beraber, yek beraber.

Birleşmiş Ümmetler Teşkilatı

Kelimeler, çerçeveleri ile kaim. Çerçeve değişince anlam da kayıyor. Neticede o ümmet başka bu ümmet başka. Ama bir düzlemde de birbilerine çok yakınlar. İkisi de halk demek son tahlilde. Gerisi, bizim yüklediğimiz anlamlar.

Tayyip Erdoğan belki de “ulemaya soralım” derken düz sözlük anlamı ile “bilim adamlarına danışalım” demek istemişti. Belki de.

Nice Türk televizyoncusu gülüşmelere neden olmuştur yabancı ortamlarda ciddi ciddi VTR deyip de derdini anlatamayınca.

Türkiye’de geçen, Edirne’den öte komik kaçabilir.

İşin aslı Video Tape Recorder. Yani TV’de kullanılan kaset kaydedici cihaz. Elbette ‘çaları’ da var. Ona da Video Tape Player diyorlar.

Yayında kaset kullanılan çağlarda normal bir TV haberi iki parçadan oluşudu.

* Spikerin girişi
* Bant

Yani spiker canlı olarak kameraya okuyacak. Sonra kasede geçilecek. Kaset de player cihazından oynatılacak.

Dünya çapında adet olmuş o kasete VT demek. Video Tape. Ama nedense bizde cihazın adı yerleşmiş. Üstelik VTP de değil VTR olarak.

Kocaman spor yorumcularının “Şimdi bir VTR’miz var” galatının altında yatan gerçek bu. Sırf onlar mı? Çok dikkatli bir kaç ismin dışında ekran ünlülerimizin hepsi VTR der banda yazılı önceden hazırlanmış parçalara.